W socjologii pojęcie kapitału społecznego opisuje zasoby dostępne dzięki sieci relacji: wsparcie, informacje, zaufanie i poczucie przynależności. Przez większą część dorosłego życia wiele kontaktów rozwija się wokół pracy, rodziny i codziennych obowiązków. Z czasem te okoliczności się zmieniają, dlatego warto przyjrzeć się relacjom, które chcemy zachować i rozwijać. Gerontologia społeczna i psychologia rozwojowa pomagają zrozumieć, jak zmieniają się nasze potrzeby oraz sieci społeczne.
Zmiana hierarchii wartości
Raport Obserwatorium Wiek i Społeczeństwo „Starzenie się pod presją – mit czy rzeczywistość?”, opracowany przez Laboratoires Expanscience na podstawie badania Ipsos BVA, zachęca do spojrzenia na starzenie się przez pryzmat jakości życia. W takim ujęciu znaczenie mają relacje, autonomia, komfort emocjonalny i możliwość decydowania o sobie.
W latach 60. XX wieku Elaine Cumming i William Henry przedstawili teorię wycofania, według której ograniczanie udziału w życiu społecznym jest naturalnym elementem starzenia się. Późniejsze podejścia pokazały, że nie można uznać tego za uniwersalny przebieg późnej dorosłości. Robert Atchley w teorii ciągłości opisał, jak ludzie przystosowują się do zmian, zachowując ważne dla siebie elementy tożsamości, przyzwyczajeń i życia społecznego. Zmieniać może się więc sposób angażowania w relacje, bez utraty ich znaczenia.
Selektywność społeczno-emocjonalna
Jedno z wyjaśnień tych zmian zaproponowała Laura Carstensen. Zgodnie z teorią selektywności społeczno-emocjonalnej sposób, w jaki postrzegamy dostępny nam czas, wpływa na nasze cele. Gdy przyszłość wydaje się rozległa, częściej szukamy nowych kontaktów, informacji i możliwości. Gdy horyzont czasowy postrzegamy jako bardziej ograniczony, większe znaczenie zyskują cele emocjonalne i relacje, które są dla nas ważne.
Badania podłużne pokazują, że sieć społeczna z wiekiem może się zmniejszać głównie kosztem kontaktów peryferyjnych, podczas gdy grono najbliższych osób pozostaje względnie stabilne. Mniejszy krąg bywa zatem wynikiem świadomego wyboru, choć na jego wielkość wpływają również okoliczności życiowe.
Z wiekiem obserwuje się także tak zwany efekt pozytywności: w badaniach nad uwagą i pamięcią osoby starsze częściej niż młodsze kierują uwagę ku informacjom pozytywnym względem negatywnych. To określenie dotyczy sposobu przetwarzania informacji. Satysfakcję z relacji i radzenie sobie z konfliktami należy rozpatrywać osobno.
Model konwoju: relacje w czasie zmian
Robert Kahn i Toni Antonucci opisali sieć społeczną jako „konwój”: układ osób towarzyszących nam przez życie, rozmieszczonych w kręgach różnej bliskości. Skład tego konwoju zmienia się wraz z etapami życia.
Dla części osób po 40. roku życia przyjaźnie i inne relacje towarzyskie schodzą na dalszy plan, często bez świadomej decyzji. Obowiązki zawodowe mogą wtedy zbiegać się z opieką nad dziećmi i wspieraniem starzejących się rodziców. Kontakty z przyjaciółmi ograniczają się do okazjonalnych wiadomości, a wiele codziennych znajomości wiąże się z pracą lub szkołą dzieci.
Gdy te okoliczności się zmienią, niektóre kontakty mogą osłabnąć. Warto więc zadać sobie proste pytanie: z kim utrzymuję kontakt dlatego, że chcę, a z kim przede wszystkim dlatego, że nasze życie akurat się przecina?
Izolacja a samotność
Psychologia rozróżnia dwa zjawiska. Izolacja społeczna opisuje obiektywnie ograniczone kontakty lub niewielką sieć społeczną. Samotność jest doświadczeniem subiektywnym. Daniel Perlman i Letitia Anne Peplau wyjaśniali ją między innymi jako rozbieżność między relacjami, jakich pragniemy, a tymi, które mamy. Można mieszkać samemu i nie czuć się samotnym; można też odczuwać samotność w gronie rodziny.
Jakość relacji wiąże się również ze zdrowiem. Metaanaliza Julianne Holt-Lunstad i współautorów, obejmująca 148 badań, wykazała, że osoby o silniejszych więziach społecznych miały przeciętnie około 50% większe prawdopodobieństwo przeżycia w okresie obserwacji. Jest to wynik dotyczący związku między relacjami a przeżywalnością, a nie obietnica, że samo zwiększenie liczby kontaktów wywoła taki efekt.
Wyniki Harvard Study of Adult Development zwróciły z kolei uwagę na satysfakcję z relacji w wieku średnim: w badanej grupie lepiej przewidywała ona stan zdrowia w późniejszym wieku niż poziom cholesterolu w wieku 50 lat. Wśród możliwych wyjaśnień związku relacji ze zdrowiem wymienia się wsparcie w radzeniu sobie ze stresem, wpływ bliskich na codzienne zachowania i zachętę do aktywności.
Przynależność i znaczenie słabszych więzi
Potrzeba przynależności jest jedną z podstawowych ludzkich potrzeb. Bliskie relacje mają szczególną wartość, ale znaczenie mogą mieć także mniej intensywne kontakty: z sąsiadami, osobami spotykanymi na zajęciach czy w lokalnych miejscach.
W badaniu osób w wieku od 65 do 90 lat kontakty z bardziej zróżnicowanym gronem ludzi wiązały się z większą codzienną aktywnością. Słabsze więzi miały w tym wyniku znaczenie, natomiast kontakty z bliskimi osobami silniej wiązały się z poprawą nastroju. To pokazuje, że różne relacje mogą odpowiadać na różne potrzeby.
Sieć obejmująca rodzinę, przyjaciół i szerszą wspólnotę daje też więcej możliwości kontaktu, gdy zmienia się jedna z tych sfer. Szczególną wartość mogą mieć relacje międzypokoleniowe, pozwalające obu stronom poznawać inne doświadczenia i perspektywy.
Autonomia i więź
Potrzeba bliskości idzie w parze z potrzebą decydowania o sobie. Zgodnie z teorią autodeterminacji dla dobrostanu znaczenie mają trzy potrzeby: więź, autonomia i poczucie kompetencji.
W kontekście starzenia się ma to praktyczny wymiar. Pomoc udzielana w dobrej wierze może być odbierana jako ograniczenie sprawczości, jeśli ktoś podejmuje decyzje za osobę, której chce pomóc. Warto więc pytać, jakie wsparcie jest potrzebne, i pozostawiać zainteresowanej osobie wpływ na własne życie. Taki sposób pomagania sprzyja poszanowaniu jej samodzielności oraz wzajemności w relacji.
Przyjaźń w dorosłości
Przyjaźń jest relacją opartą na wyborze. William Chopik wykazał, że znaczenie przypisywane przyjaźni wiązało się z lepszym funkcjonowaniem, szczególnie wśród starszych dorosłych. W jego badaniu podłużnym napięcia w przyjaźniach wiązały się z późniejszą liczbą chorób przewlekłych, a wsparcie od przyjaciół, współmałżonków i dzieci wiązało się z wyższym dobrostanem. Wyniki podkreślają znaczenie przyjaźni, ale nie oznaczają, że dla każdej osoby jest ona ważniejsza od rodziny.
Nowe przyjaźnie wymagają okazji do spotkań i czasu spędzanego razem. W badaniu Jeffreya Halla ponad 200 godzin wspólnego czasu wiązało się z osiągnięciem poziomu bliskiej przyjaźni. Jest to oszacowanie na podstawie badanych relacji, a nie reguła określająca, ile czasu potrzebuje każda znajomość.
Socjolog Scott Feld opisał rolę „ognisk aktywności”: stałych miejsc i zajęć, dzięki którym te same osoby regularnie się spotykają. W dorosłości taką okazję mogą tworzyć zajęcia, organizacje, wolontariat czy grupy zainteresowań. Powtarzalny kontakt daje relacji szansę rozwinąć się poza przypadkową rozmowę.
Co warto sobie uświadomić?
Wiele przytoczonych badań dotyczy osób starszych, dlatego ich wyników nie można wprost przenosić na wszystkich po 45. roku życia. Dają jednak powód, by wcześniej przyjrzeć się własnej sieci relacji. Które znajomości istnieją niezależnie od pracy i obowiązków rodzinnych? Czy mamy miejsca, w których regularnie spotykamy ludzi z własnego wyboru? Czy jest ktoś, z kim chcielibyśmy odnowić kontakt?
Relacje można budować i odnawiać na różnych etapach życia. W podejściu IANA są jednym z filarów jakości życia po 45. roku życia, obok aktywności fizycznej, snu i dbałości o zdrowie.
Najważniejsze pytania o relacje w dojrzałości
Czy mniejsza liczba znajomych z wiekiem oznacza samotność? Nie zawsze. Liczba kontaktów i poczucie samotności to różne kwestie. Dla jednej osoby niewielkie grono bliskich jest wystarczające, innej może brakować kontaktu mimo częstych spotkań z ludźmi.
Czy znajomości z sąsiadami i osobami spotykanymi na zajęciach mają znaczenie? Tak. Regularne, mniej intensywne kontakty mogą dawać poczucie przynależności i więcej okazji do codziennej aktywności. Pełnią inną rolę niż bliskie przyjaźnie, ale również są częścią sieci relacji.
Jak dbać o relacje po 45. roku życia? Warto utrzymywać kontakt z osobami ważnymi dla nas poza pracą i obowiązkami rodzinnymi oraz szukać okazji do regularnych spotkań. Przyjaźnie potrzebują czasu, dlatego pomocne bywają stałe zajęcia i miejsca, do których wracamy.
Raport Obserwatorium można przeczytać w całości na stronie: iana-polska.pl/Raport-Obserwatorium.
Źródła
Laboratoires Expanscience, Raport Obserwatorium 2026: Starzenie się pod presją – mit czy rzeczywistość?.
Robert D. Putnam, Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community, 2000.
Elaine Cumming, William E. Henry, Growing Old: The Process of Disengagement, Basic Books, 1961.
Robert C. Atchley, „A Continuity Theory of Normal Aging”, The Gerontologist, 1989.
Laura L. Carstensen, Derek M. Isaacowitz, Susan T. Charles, „Taking Time Seriously: A Theory of Socioemotional Selectivity”, American Psychologist, 1999.
Tammy English, Laura L. Carstensen, „Selective Narrowing of Social Networks Across Adulthood Is Associated With Improved Emotional Experience in Daily Life”, International Journal of Behavioral Development, 2014.
Laura L. Carstensen, Joseph A. Mikels, „At the Intersection of Emotion and Cognition: Aging and the Positivity Effect”, Current Directions in Psychological Science, 2005.
Robert L. Kahn, Toni C. Antonucci, „Convoys over the Life Course: Attachment, Roles, and Social Support”, w: Life-Span Development and Behavior, t. 3, 1980, s. 253–286.
Daniel Perlman, Letitia Anne Peplau, „Toward a Social Psychology of Loneliness”, w: Personal Relationships in Disorder, 1981.
Julianne Holt-Lunstad, Timothy B. Smith, J. Bradley Layton, „Social Relationships and Mortality Risk: A Meta-analytic Review”, PLOS Medicine, 2010.
Harvard Gazette, „Good Genes Are Nice, but Joy Is Better”, 2017. Omówienie Harvard Study of Adult Development zawierające wypowiedź Roberta Waldingera.
Roy F. Baumeister, Mark R. Leary, „The Need to Belong: Desire for Interpersonal Attachments as a Fundamental Human Motivation”, Psychological Bulletin, 1995.
Karen L. Fingerman, Meng Huo, Susan T. Charles, Debra J. Umberson, „Variety Is the Spice of Late Life: Social Integration and Daily Activity”, The Journals of Gerontology: Series B.
Richard M. Ryan, Edward L. Deci, „Self-Determination Theory and the Facilitation of Intrinsic Motivation, Social Development, and Well-Being”, American Psychologist, 2000.
William J. Chopik, „Associations among Relational Values, Support, Health, and Well-Being Across the Adult Lifespan”, Personal Relationships, 2017.
Jeffrey A. Hall, „How Many Hours Does It Take to Make a Friend?”, Journal of Social and Personal Relationships, opublikowany online w 2018 r.
Scott L. Feld, „The Focused Organization of Social Ties”, American Journal of Sociology, 1981.